vi
Hình 1. Hai viên Opal này (21.75 và 15.12 ct) được mô tả là Opal màu xanh dương và hồng tự nhiên từ Mexico. Ảnh chụp bởi Robison McMurtry.
Đá Opal tía nhuộm lần đầu tiên xuất hiện trên thị trường đá quý vào năm 2011 (N. Renfro and S.F. McClure, “Dyed purple hydrophane Opal,” Winter 2011 G&G, pp. 260–270). Gần đây, các tác giả đã biết đến một loại đá tương tự với màu xanh dương và hồng rực rỡ (Hình 1). Từ năm 2015 đến năm 2017, một nhà thiết kế trang sức được cho là đã mua hơn 500 carat đá Opal hồng và xanh dương từ một đại lý mà cô đã gặp tại một triển lãm đá quý nhỏ ở California. Đại lý này không tiết lộ rằng loại đá này đã được nhuộm và tuyên bố rằng những màu sắc rực rỡ này đến từ một loại Opal mới được phát hiện ở Mexico. Kiểu trình bày sai lệch này có thể làm mất niềm tin của người tiêu dùng đối với tất cả các loại Opal.
Vào tháng 7 năm 2017, tác giả Edward Boehm đã nhận được hai viên Opal trong hình 1 để kiểm tra. Sau khi xác định rằng chúng có khả năng đã được xử lý màu, ông đã gửi cả hai mẫu đến phòng thí nghiệm Carlsbad của GIA để kiểm tra thêm. Với sự cho phép của chủ sở hữu, mỗi viên Opal được cắt đôi để lấy một mẫu đối chứng và một mẫu thử nghiệm. Các mẫu thử nghiệm (một viên màu xanh dương và một viên màu hồng) được ngâm trong dung dịch acetone và hydrogen peroxide nhằm xác định sự ổn định màu sắc của chúng. Hai viên Opal này đã được kiểm tra cẩn thận và giống như vật liệu nhuộm màu tía đã được nghiên cứu từ năm 2011, chúng trùng khớp với Opal hydrophane từ Ethiopia đã được nhuộm. Cả hai viên đá đều thể hiện hiệu ứng play-of-color theo kiểu “digit pattern” (B. Rondeau et al., “On the origin of digit patterns in gem Opal,” Fall 2013 G&G, pp. 138–146). Chúng cũng cho thấy những đốm nhỏ màu trên bề mặt, phù hợp với nhuộm (Hình 2).
Hình 2. Cả Opal xanh dương và hồng đều có sự tập trung màu nhuộm xung quanh các vết lõm và vết xước trên bề mặt, phù hợp với Opal loại hydrophane đã được nhuộm màu. Ảnh chụp bởi Nathan Renfro; trường nhìn 2.34 mm (trái) và 1.99 mm (phải).
Cả hai viên đá đều được ngâm trong acetone để thu thập một phần chất nhuộm cho phân tích quang phổ màu. Lượng acetone có chứa thuốc nhuộm còn sót lại được đo và cô đặc nhân tạo bằng cách nhân với hệ số 20, dựa trên các giá trị hấp thụ rất thấp đo được. Các phép đo tạo ra một phổ phù hợp với thuốc nhuộm hữu cơ, được đặc trưng bởi các đặc điểm hấp thụ dải rộng trong cả mẫu màu hồng và màu xanh dương (Hình 3). Sau đó, các phép đo hấp thụ được chuyển đổi thành quang phổ truyền qua bằng phần mềm quang phổ GRAMS/AI của Thermo Fisher Scientific. Tọa độ không gian màu được tính toán từ quang phổ truyền qua và được vẽ thành mẫu màu. Các sắc thái màu thu được phù hợp với màu sắc của từng viên Opal, xác nhận rằng quang phổ đại diện cho thành phần thuốc nhuộm hữu cơ (Hình 3, hình chèn).
Hình 3. Phổ hấp thụ của thuốc nhuộm được thu thập bằng cách ngâm Opal trong acetone để loại bỏ một phần vật liệu nhuộm. Sau đó, các mẫu màu được tính toán dựa trên phép đo các phân tử thuốc nhuộm lơ lửng trong acetone để tạo ra các mẫu màu tham chiếu (hình chèn). Các mẫu màu này phù hợp với màu sắc quan sát được của từng viên Opal.
Hình 4. Các viên Opal xanh dương và hồng được xác nhận là Opal hydrophane nhuộm màu, có khả năng đến từ Ethiopia. Một nửa mỗi viên đá đã được tẩy trắng bằng dung dịch hydrogen peroxide 3%. Ảnh chụp bởi Robison McMurtry.
Hai mẫu được tiếp tục thử nghiệm để xem liệu chúng có thể được phục hồi về trạng thái ban đầu không nhuộm màu hay không. Theo báo cáo của Renfro và McClure (2011), việc ngâm Opal tía nhuộm màu trong dung dịch hydrogen peroxide đã loại bỏ màu tía. Các mẫu hồng và xanh dương mới này được cắt đôi và một mảnh của mỗi mẫu được ngâm trong hydrogen peroxide 3% trong tối đa hai tuần. Độ bão hòa màu của chúng giảm đáng kể, với nửa màu xanh dương chuyển sang màu trắng và nửa màu hồng bão hòa chuyển sang màu hồng rất nhạt (Hình 4). Có thể thời gian ngâm trong dung dịch lâu hơn sẽ làm giảm thêm màu hồng. Lưu ý rằng mặc dù các mẫu bị mất màu, nhưng các phân tử thuốc nhuộm vẫn không bị loại bỏ. Nhưng hydrogen peroxide đã oxy hóa phân hủy thuốc nhuộm thành các phân tử khác nhau không hấp thụ ánh sáng khả kiến và do đó không còn có thể truyền màu cho Opal. Ngâm đá nhuộm màu trong hydrogen peroxide có thể là một cách hiệu quả để loại bỏ màu quan sát được trong Opal nhuộm màu, giúp chúng trở lại vẻ ngoài tự nhiên. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm của chúng tôi, có nguy cơ nứt vỡ khi bất kỳ Opal hydrophane nào được ngâm trong chất lỏng.
Acetone cho phép loại bỏ đủ lượng thuốc nhuộm cần thiết cho phân tích quang phổ, chứng minh rằng chất tạo màu là thuốc nhuộm hữu cơ. Mặc dù việc ngâm Opal trong acetone dường như không ảnh hưởng nhiều đến màu sắc của chúng, nhưng việc ngâm chúng trong dung dịch hydrogen peroxide trong vài tuần đã loại bỏ gần như hoàn toàn màu nhân tạo. Sau khi kiểm tra kỹ hơn, chúng tôi xác định rằng ban đầu chúng là Opal hydrophane với màu trắng, có thể đến từ Ethiopia, đã được xử lý màu bằng thuốc nhuộm hữu cơ. Những phát hiện này khẳng định tầm quan trọng của việc công bố thông tin xử lý trong ngành. Một số thành viên thiếu trung thực trong ngành có thể làm ảnh hưởng đến uy tín của các đại lý bán Opal tự nhiên cũng như những đại lý công bố đúng cách vật liệu đã qua xử lý cho khách hàng.
Bài viết được dịch từ: “Update on Dyed Hydrophane Opal – Gems & Gemology, Winter 2017, Vol. 53, No. 4”
Người dịch: Thu Hà